Anlatı Ocağı’nda Bir Hikâye Duyuldu, Bin Hikâye Uyandı

ŞHA-

Hikâye anlatıcısı, yazar ve kültürel etkinlik tasarımcısı Mehtap İnan tarafından hayata geçirilen Anlatı Ocağı’nın ilk üç buluşması Ankara’da tamamlandı. 15, 22 ve 29 Ağustos tarihlerinde Mehmet Akif Ersoy Edebiyat Müze Kütüphanesi’nde gerçekleştirilen buluşmalarda, farklı kuşaklardan katılımcılar kişisel hikâyelerini ve anılarını paylaşırken, anlatılar Türkiye’nin toplumsal ve kültürel hafızasına uzandı.

Anlatı Ocağı, klasik anlamda bir anlatıcının konuştuğu ve diğerlerinin dinlediği bir etkinliğin ötesinde, farklı kuşaklardan insanların aynı çatı altında birbirlerinin deneyimlerine, hatıralarına ve hikâyelerine kulak verebildikleri bir kültürel paylaşım alanı olarak tasarlandı. Etkinliklerde isteyen hikâyesini anlatırken, isteyen yalnızca dinleyerek sürece dahil oldu.

İnan, Anlatı Ocağı’nın çıkış noktasını şu sözlerle anlattı:

“İnsanların hafızasına güveniyorum. Her insanın zihninde taşıdığı bir hikâye, bir hatıra, bir ses, bir karşılaşma var. Yalnızca benim anlattığım bir alan istemedim. Gençlerin ve ileri yaştaki insanların aynı çatı altında birbirlerine kulak verebildikleri; isteyenin anlattığı, isteyenin yalnızca dinlediği yaşayan bir anlatı alanı hayal ettim.”

BİR AİLE FOTOĞRAFI, BİR DÖNEMİ ANLATABİLİR Mİ?

İlk buluşma “Albümdeki En Eski Hikâye” başlığıyla gerçekleştirildi. Katılımcıların getirdiği eski aile fotoğrafları üzerinden başlayan anlatılar, fotoğraflarda yer alan kıyafet, mobilya ve ev düzeni gibi ayrıntılardan dönemin gündelik yaşamına kadar uzandı.

Fotoğraflar üzerinden yapılan paylaşımlarda yalnızca kişilerin kimlikleri değil, fotoğrafların çekildiği dönemin toplumsal yaşamı, alışkanlıkları ve kültürel özellikleri de konuşuldu. Böylece kişisel bir aile albümü, geçmiş dönemin Türkiye’sine açılan bir pencereye dönüştü.

İSİMLERİN DE BİR HİKÂYESİ VAR

İkinci buluşma “Bana Adımı Veren Hikâye” başlığıyla düzenlendi. Katılımcılar isimlerini kimden ve nasıl aldıklarını anlatırken, isimlerin seçilmesinde dönemin sevilen filmleri, tanınmış kişileri ve popüler kültürünün etkisi de ele alındı.

Buluşmada, Türk sözlü anlatı geleneğinin önemli eserlerinden Dede Korkut Hikâyeleri’ndeki “Dirse Han Oğlu Boğaç Han” anlatısı da ad verme, kimlik ve kültürel bellek üzerinden çalışmaya eşlik etti.

Buluşmaya 16 yaşında bir gencin de katılmasıyla farklı kuşakların isimler ve aile hikâyeleri üzerinden birbirini dinlemesine imkân sağlandı.

1945’TEN 2026’YA TÜRKİYE’NİN HAFIZASI

29 Ağustos’ta gerçekleştirilen üçüncü buluşmanın konusu “Hayatımı Değiştiren Bir Karşılaşma” oldu. Kişisel karşılaşmalar üzerinden başlayan anlatılar, 1945’ten 2026’ya Türkiye’nin toplumsal hafızasında iz bırakan dönem ve olaylara uzandı.

1974 Kıbrıs Harekâtı konuşulduğunda, Kırıkkale çevresinde o dönemi yaşayan katılımcılar geceleri evlerin ışıklarının kapatıldığını hatırladı. Antalya’da o yılları yaşayan başka bir katılımcının belleğinden de benzer bir hatıra çıktı.

Çernobil konuşulduğunda ise dikkat çekici bir çağrışım yaşandı. Konuşmada çaydan özellikle söz edilmemesine rağmen katılımcılar dönemin çayla ilgili hatıralarını kendiliğinden anlatmaya başladı. Aynı olay bir kişide insanlar için duyulan üzüntüyü, bir başkasında Karadeniz’deki balıklar için duyulan kaygıyı, diğerinde ise dönemin gündelik hayatına ilişkin başka bir ayrıntıyı harekete geçirdi.

1999 Marmara Depremi konuşulduğunda ise ortak tarih, bazı katılımcıların kişisel kayıp hikâyeleriyle kesişti.

Bu buluşmada 20 yaşında bir genç katılımcının da bulunması, yakın tarihin farklı kuşakların hafızasında nasıl karşılık bulduğunu aynı ortamda görme imkânı yarattı. Bir kuşağın bizzat yaşadığı olay, daha genç bir kuşağın dinlediği ve anlamlandırdığı yaşayan bir anlatıya dönüştü.

BİR HATIRA DİĞERİNİ UYANDIRIYOR

Üç buluşmada dikkat çeken durumlardan biri, bir kişinin anlattığı küçük bir ayrıntının başka bir katılımcının farklı bir hatırasını harekete geçirmesiydi.

İnsan belleğinde anılar birbirinden tamamen bağımsız kayıtlar hâlinde bulunmuyor. Bir görüntü, sözcük, koku, ses, müzik ya da başka bir çağrışım, geçmişteki yaşantıların hatırlanmasını kolaylaştıran bir ipucuna dönüşebiliyor. Bir anının çağrılması, onunla ilişkili başka anıların hatırlanmasına da zemin hazırlayabiliyor.

Özellikle koku ve müzik ile otobiyografik bellek arasındaki ilişkiyi inceleyen araştırmalar, bu tür duyusal ipuçlarının geçmişteki kişisel anıları ve onlarla bağlantılı duyguları güçlü biçimde çağırabildiğini gösteriyor.

Anlatı Ocağı’nda amaç bir hafıza testi yapmak ya da katılımcının ne kadar hatırladığını ölçmek değil; hatırlamaya, dinlemeye ve anlatmaya alan açmak.

HAFIZA KUŞAKTAN KUŞAĞA AKIYOR

İlk üç buluşmanın ardından Anlatı Ocağı’nın temel yaklaşımı da daha görünür hâle geldi. İnsan kendi hikâyesini anlatırken yalnızca kendisini anlatmıyor.

Bir fotoğraftaki koltuk, bir çocuğa verilen isim, yıllar önce izlenen bir film, dinlenen bir şarkı, savaş günlerinde kapatılan bir ışık veya toplumsal bir olay sırasında hatırlanan küçücük bir ayrıntı; kişinin yaşadığı dönemin kültürel ve toplumsal izlerini de taşıyor.

16 yaşındaki bir gencin kendisinden onlarca yıl önce yaşanmış bir dönemin hikâyelerini dinlemesi; 20 yaşındaki bir katılımcının 1945’ten başlayan toplumsal hafıza yolculuğunda daha ileri yaştaki insanların tanıklıklarıyla aynı ortamda bulunması, Anlatı Ocağı’nın kuşakları buluşturma hedefinin ilk üç çalışmada somutlaşan örnekleri oldu.

Böylece bir kuşağın kişisel hatırası, başka bir kuşağın yalnızca tarih kitaplarından öğrenebileceği bir dönemin gündelik hayatına açılan pencereye dönüşebiliyor.

İnan, Anlatı Ocağı’nın geleceğini ise şöyle anlattı:

“Şimdilik küçük adımlarla ilerliyoruz. Hayalim farklı kuşakların birbirini dinleyebildiği güçlü ve yaşayan bir anlatı alanı oluşturmak. Çünkü bir insanın küçücük bir hatırası, başka birinin yıllardır unuttuğunu sandığı hikâyeyi uyandırabiliyor. Aynı zamanda genç bir insan, kendisinin hiç yaşamadığı bir dönemi o dönemi yaşamış birinin sesinden duyabiliyor. Anlatı Ocağı’nın özü de burada: Bir hikâye duyulur, bin hikâye uyanır.”

15, 22 ve 29 Ağustos tarihlerinde gerçekleştirilen Anlatı Ocağı’nın ilk serisi tamamlanırken, son buluşma “Siz gelmeseydiniz bu karşılaşma eksik olurdu. Çünkü hikâye burada...” sözleriyle sona erdi.

SELDA ÇAKMAK / ANKARA